Het Weesper galgenveld: daar waar de misdadigers hingen

Het galgenveld Volewijck in Amsterdam-Noord is misschien wel het bekendste galgenveld van Nederland. Dit omdat Rembrandt hier in 1664 de veroordeelde Deense dienstbode Elsje Christiaens tekende. Maar ook Weesp had een galgenveld. Waarschijnlijk twee zelfs, waarvan die aan de Papelaan het bekendst is.

Galgenveld Volewijck, Anthonie van Borssom 1664

Dat Rembrandt in 1664 het galgenveld aan de overkant van het IJ in Amsterdam bezocht, was niet zo gek. Van het galgenveld zijn relatief veel tekeningen bekend. Galgenvelden werden namelijk altijd op een plek vlakbij de ingang van een stad neergezet, zo hadden de bungelende doden meteen een afschrikwekkend werking voor bezoekers van de stad. Een hele lompe manier van te zeggen: gedraag je binnen de poorten, want wij weten er anders wel raad mee!

Elsje Christiaens, Rembrandt van Rijn, 1664. (Wikimedia)

Elsje Christiaens op het galgenveld is een bekende naam. Twee tekeningen van Rembrandt van een jonge, dode vrouw, gebonden hangend aan een paal, naast haar hoofd bungelend een bijl. Zij was geschetst op het stedelijk galgenveld op de Volewijk, aan de noordoever van het IJ, dat was duidelijk. Daar werden in Amsterdam terechtgestelden postuum te pronk gesteld. Op 1 mei 1664 werd zij – pas een maand in Amsterdam – veroordeeld tot wurging op de Dam, wegens doodslag op haar hospita tijdens een heftige ruzie over huurschuld. Waarschijnlijk nog dezelfde dag werd het vonnis voltrokken en Elsje naar de Volewijk gebracht.

Vlaams landschap met galgenberg, 17e eeuw. (Wikimedia)

Weesper galgen
Er zijn in Weesp vermoedelijk twee galgenvelden geweest. Eentje aan de Utrechtseweg, ongeveer waar nu de molens staan, en een aan de Papelaan, in de Bloemendalerpolder. Van de eerste, aan de Utrechtseweg, weten we heel weinig behalve dat die een keer schetsmatig wordt ingetekend op een laatmiddeleeuwse kaart, maar van het galgenveld aan de Papelaan weten we meer.

De Papelaan zelf is een hele oude toegangsweg naar Weesp. Het was vroeger de doorgaande landweg naar de Zeedijk en daarmee naar Amsterdam. Tegenwoordig is de Papelaan (lopend vanaf de Herengracht) doorsneden door de spoorlijn, maar ‘het oude Papelaantje’ loopt nog steeds helemaal door de Bloemendalerpolder heen naar, tegenwoordig, de A1.

De Papelaan als toegangsweg naar Weesp

En daar, aan die Papelaan, lag het Weesper galgenveld. Tegenwoordig is de plek te duiden vlakbij de kruising met de Hogeweyselaan en vlakbij de nieuwe wijk Weespersluis. In een, met water omgeven, driehoek was het oude galgenveld.

De Papelaan heet waarschijnlijk zo omdat het de weg naar het land van de ‘papen’, een negatieve bijnaam voor katholieken was. Het is bekend dat in de middeleeuwen de katholieke kerk behoorlijk wat grond in de Bloemendalerpolder had.

Het Galgenveld in het huidige Weesp

Reizigers die met de voet of te paard vanuit de richting van Amsterdam kwamen namen de Papelaan vanaf de Zeedijk om richting Weesp te rijden. Langs de bungelende misdadigers dus.

Hoeveel mensen er hebben ‘gehangen’ is mij niet bekend. Ook niet wat de straffen waren die door de stad Weesp werden toegepast en hoe vaak dit gebeurde, maar het veld is wel degelijk in gebruik geweest.

Het Galgenveld, de driehoek, aan de Papelaan
De plek nu, er is niks te zien.

In 1980 is er door AWN Vereniging van Vrijwilligers in de Archeologie, afdeling Naerdincklant, met toestemming van de gemeente, onderzoek gedaan op de plek. Bij die opgraving werd er een rond stenen paadje gevonden, dat ‘spinnewebsgewijs werd ondersteund door rondhouten balken’. Op het paadje is een muurtje gemetseld geweest.

In het midden werd een zogeheten knekelput gevonden: een put onder de galg waar de overblijfselen van de veroordeelden vanzelf invielen. In die put werden ook een paar grote botten gevonden van recente datum, een koperen doosje zonder deksel en wat niet-oude scherven.

Tekening van de opgraving uit het jaarverslag van AWN Naerdincklant 1980

Het Galgenveldje van Weesp ligt straks in de nieuwe wijk Weespersluis die in de Bloemendalerpolder wordt gebouwd. Gelukkig is de historische waarde van de plek onderkend en wordt er niet op het oude Galgenveldje gebouwd. Het is via het bestemmingsplan voor de nieuwe wijk beschermd. Wat er precies mee gaat gebeuren weet ik niet, maar volgens mij wordt het onderdeel van de natuur die in de wijk komt.

Het is een bijzondere plek in Weesp, die wat mij betreft wel voorzien zou mogen worden van een informatiebord voor voorbijgangers. Hoe gruwelijk ook, het is een onderdeel van onze middeleeuwse stadsgeschiedenis.

Een plek met veel groen, dat is het veld nu. Moet er geen bord bij?

Bronnen:
– Jaarverslag AWN Naerdincklant, 1980 (Opgravingen)
– Archief provincie Noord-Holland (kaarten)
– Wikimedia (Elsje Christiaens, Volewijck)
– 100 Weesper Straatnamen Deel 1, Cor Draijer (Ontstaan Papelaan)
– Bestemmingsplan Bloemendalerpolder

8 comments / Add your comment below

  1. De Jan Leeghwaterschool heeft rond 1980 ook opgraafwerk gedaan. Voorwerpen zijn te zien in de cel onder de entreehal van het stadhuis.

  2. Interessant! Ik wist wel dat er daar een galgenveld was geweest, maar nu weet ik ook de exacte lokatie.
    In Muiden stonden de galgen ongeveer ter hoogte van de huidige Westbatterij, zodat men daar langs kwam als men over de zeedijk naar Muiden reisde vanaf Amsterdam.

  3. Interessant verhaal.
    Zou de naam ‘papelaan’ niet kunnen komen van de westfaalse boerenknechten die vanaf de gouden eeuw tot de eerste wereldoorlog naar o.a. Noord Holland trokken? Zij trokken jaar in jaar uit onder de Zuiderzee langs.
    Die werden Poepen genoemd. Het waren veelal grasmaaiers, de zgn hannekemaaiers.
    Bij mijn weten is het ‘ papendal’ tussen Arnhem en Ede ook genoemd naar deze seizoensarbeiders.

    Van poepen naar papen is maar een kleine verbastering in de loop der eeuwen.

    Het is slechts een suggestie,

    Met vriendelijke groet,
    Menno Bosma

    1. Dag Menno! Niet eens zo’n gekke gedachte. Ik schrijf hem op, want het zou best eens kunnen. Overigens is een verbastering in Weesp van de Papelaan ook wel de Pape Lande, vandaar dat men denkt dat het komt door het bezit van de kerk in deze polder.

    2. Ik denk dat déze papen weinig met Westfalen te maken heeft. De naam Papenlant komt al voor op de kaart van Dankertsz. in 1624 in het Kaartboek D van de Thesaurieren ordinaris (te zien op de beeldbank van het Stadsarchief Amsterdam), terwijl de weg al bij Van Banchem-Beeldsnijder (rond 1600) te zien is en die kaart op 1524 teruggaat.

      Volgens mij is in de oorkonden de eerste vermelding in 1458 onder ‘de Kruislanden’, die graaf in 1458 aan de kerkmeesters verkoopt:
      RHC Vecht en Venen GAW141 Stad Weesp, charters 1349-1793, nr. 81 Brief waarin hertog Philips van Bourgondië opdracht geeft aan de stadhouder, de heer van Lannoy, om de verkoop van 23 morgen kruislanden vlakbij Weesp aan de kerkmeesters van Weesp te bezegelen, 15-05-1458. 1 stuk
      RHC Vecht en Venen GAW141 Stad Weesp, charters 1349-1793, nr. 20 Akte met daarin de verklaring van burgemeesters en schepenen van Weesp en Weesperkarspel dat hertog Philips van Bourgondië aan de kerkmeesters de kruislanden heeft verkocht en dat de kerkmeesters weer een deel van die landen hebben doorverkocht, 27-07-1458. 1 stuk

      De gegeven oppervlakte van 23 morgen komt vrij exact overeen met de meest oostelijke kavel van de Kostverlorenpolder vanaf de Smalweesp tot aan de achtergrens, direct ten westen van het Papeland. Helaas is in de oudere overgeleverde lenen van de Hollandse graaf dit stuk land niet te vinden, en evenmin in de rekeningen van de grafelijkheid. Vermoedelijk is het dus pas ergens na 1350 aan de graaf toegevallen, bijvoorbeeld als onderleen van een verstorven leen.

Laat een reactie achter aan Menno Bosma Reactie annuleren

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *