Weesp, waterstad. De verkeerde strijd

Weesp = Water! Zo luidde in 2018 de zomertentoonstelling in Museum Weesp. Maar is Weesp wel water? Nou, nee, eigenlijk. Weesp is vooral heel erg gedempt. Terwijl we in het kader van weersverandering best wat waterberging kunnen gebruiken.

Tuurlijk. We hebben veel water over en daarmee zijn we nog steeds een waterstad, maar we hebben ook veel water verloren.

Laat het duidelijk zijn: als de dijken breken dan krijgt ongeveer heel Weesp natte voeten. Alleen de Hoogstraat houdt het droog. Dat is geen toeval, want op deze droge klei afzettingen aan de rand van de rivier De Vecht werd in de prehistorie al gewoond. ‘Hoogstraat’, zie je de naamspeling? Het is de hoogste (droogste) straat van Weesp.

Alleen de Hoogstraat en de kunstmatig aangelegde Ossenmarkt houdt het droog bij een overstroming. Bron: overstroomik.nl

Weesp is dus aan de Hoogstraat ontstaan op die kleidijk van de rivier De Vecht. Verder was Weesp en de omgeving voor eeuwen vooral een moeras. Weesp ligt, zoals zoveel plaatsen in het westen van Nederland, in een meandergebied aan de (Zuider) zee. Voor duizenden jaren was er niks dan overstromend zot om ons heen.

Een moeras om Weesp? Vraag dat maar eens aan de bewoners van Leeuwenveld. De zakkende tuinen en straten om de (wel onderheide) huizen heen is nog steeds een bewijs dat de hele wijk eigenlijk in het moeras staat.

Water was bovendien voor honderden jaren de belangrijkste methode van transport. En zo ook in Weesp. Terwijl we in de middeleeuwen de strijd aanbonden met het water om ons heen en onszelf langzaam droge voeten maalden, legden we ook grachten aan en kanaliseerden wij rivieren om transportroutes te maken.

Als industriestad maakte Weesp optimaal gebruik van die transportroutes over het water. Met de boot gingen alle producten van de stad op transport naar Amsterdam.

Ook is water militair gezien handig, met alle waterlinies heeft Nederland er eeuwenlang gebruik van gemaakt.

Het water als transportmiddel. Zoals hier de Achtergracht, met de schepen voor de melkfabriek Neerlandia (voorheen jeneverstokerij Het Anker).

Bij elke stadsuitleg van Weesp was vooral het water het belangrijkste middel om transport en veiligheid te garanderen. Zo is de 17de eeuwse stadsuitleg de Achtergracht (de gracht achter de voorgracht). En aan die Achtergracht verschenen vervolgens huizen en fabrieken (voornamelijk jeneverstokerijen). Zie die volgorde: eerst water, dan de rest.

Wie op de kadastrale kaart van 1812 kijkt, ziet hoeveel water Weesp nog telt. In plaats van tegen het water te strijden, vormen de grachten de ideale transportroutes en wordt het gebruikt om de veiligheid te garanderen als onderdeel van de vesting.

Kadastrale kaart uit 1812. Weesp bestaat bijna uit eilandjes tussen het water. De demping van de Grobbe is al begonnen.

Voor eeuwen is water de beste bondgenoot van Weesp. Tot in de 19de eeuw. Dan gaat het mis. Door de oprukkende binnenstedelijke industrie├źn en toegenomen normen van hygi├źne neemt de maatschappelijk afkeer tegen de grachten toe. Als eerste wordt begin 19de eeuw de Grobbe gedempt, de oude middeleeuwse haven van Weesp. De Grobbe krijgt als nieuwe straat de toepasselijke naam Nieuwstraat.

Leuke gedachte: de Grote Kerk heeft langer aan het water gestaan (De Grobbe) dan aan een straat (Nieuwstraat)

18de-eeuws Weesp, met op de plek van de Nieuwstraat water: De Grobbe

De komende anderhalve eeuw zal er vervolgens als een gek in Weesp worden gedempt: de Achterherengracht, verlengde Nieuwstraat, delen van de Singels, Achter ’t Vosje, de sloten achter het Herensingel en als laatste de Achtergracht in de jaren ’60 van de vorige eeuw. Ze worden met zand volgeschept. Weesp geeft de voorkeur aan straten boven grachten.

Niet alleen Weesp was gek op dempen, in heel Nederland werden de stinkende grachten dichtgegooid met zand om plaats te maken voor nieuwe straten.

Dempen van de Achterherengracht. Foto: collectie Historische Kring Weesp

Vandaag de dag hebben we daarmee binnen de oude stadsgrenzen de Oudegracht (Voorgracht) over, de Kom, de sterk versmalde sloten aan het Singel en de wateren rondom de Vestingpunten. Nog steeds een hele plas, overigens, maar niet wat het was.

Wateroverlast in Weesp: de brandweer rijdt door ondergelopen straten. Foto: WeesperNieuws

De wereld verandert, het klimaat verandert. Water speelt een steeds belangrijkere rol. Er komt meer water. Zowel uit de lucht als door de oprukkende zee. En ik vraag mij af of wij in Weesp wel de goede strijd voeren. Want we strijden nog steeds tegen het water, in plaats van het te omarmen, zoals generaties voor ons wel hebben gedaan. We bouwen nog steeds onze oude moerassen vol (Weespersluis) en we investeren in nieuwe riolen en in zogeheten ‘waterbergbezinkbassins’ waarin overtollig rioolwater in geval van hevige regenval kan overlopen.

Vanuit historisch en toeristisch perspectief wordt in Weesp al jaren geroepen dat de Achtergracht opnieuw open gegraven moet worden. Volgens mij is daar een belangrijk nieuw argument bij te verzinnen: klimaat. Geef het water de ruimte, al is het maar om zelf droge voeten te houden.

Een gedachte die niet nieuw is: in tal van steden wordt ‘ontdempt’ om het water weer toe te laten. Het bekendste voorbeeld is het teruggraven van de Catharijnesingel in Utrecht (2015-2020).

De Achtergracht vandaag de dag: vol met stenen en geen plek voor het water.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *